Có những buổi chiều hiếm hoi thảnh thơi trong cảm giác thật nhẹ nhàng, ấy là lúc Thu Hải được ngồi với “nhân vật” của mình chỉ để ôn lại những kỷ niệm. Hôm nay cũng vậy, một ngày hè tháng Sáu, tròn hai mươi năm sau vụ án tham nhũng đất đai nổi tiếng mà Hải và ông Phúc cùng hợp tác điều tra đưa vụ việc ra ánh sáng, cô mới lại trò chuyện với ông về ký ức cũ. Ông Phúc trầm ngâm:
– Mình vẫn ấn tượng với tràng vỗ tay giòn giã, bất ngờ của hàng trăm người dân dành cho hai chú cháu khi phiên tòa kết thúc. Lúc ấy mọi cay đắng dường như biến mất.
– Vâng – Thu Hải tiếp lời – Lẵng hoa mà bà con ùa vào tặng lúc ấy, có lẽ là những bông hoa đẹp nhất trong sự nghiệp làm báo của cháu. Vui vì sự thật được chứng minh, bản án tuyên đúng người, đúng tội, mà sao đến giờ cháu vẫn buồn vì nhân tình thế thái, vì sự tha hóa và lòng tham của những người có quyền chức trong tay, buồn vì niềm tin của người dân đã đặt sai chỗ. Sau hai mươi năm, bạn bè, đồng nghiệp vẫn hay gọi cháu là “Nhà báo Thu Hải đất đai Vạn Thơm”. Có lẽ vụ án mà chú cháu mình đi đầu phanh phui cũng là vụ án điển hình về việc chia chác đất công lúc bấy giờ. Chú có nhớ lần đầu tiên cháu cải trang làm một người buôn cá, đeo khẩu trang đen, áo chống nắng trùm đầu kín mít ra gặp chú, chú đã bảo “Giờ chúng ta chung một thuyền cô nhà báo nhé. Cụ Hồ đã từng ăn dặn rằng cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng, cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén. Nếu cô xác định theo vụ này đến cùng thì phải kiên tâm như vậy”.
Buổi chiều tháng Sáu của hai mươi năm trước, hàng nghìn người dân địa phương và một số tỉnh lân cận đã có mặt ở cổng Tòa án tỉnh trước hàng tiếng đồng hồ để chờ đợi Hội đồng xét xử tuyên án vụ tham nhũng đất đai Vạn Thơm. Một số người vào được hội trường, số còn lại tập trung ở vườn hoa đối diện tòa án để nghe truyền thanh trực tiếp diễn biến phiên tòa. Đúng 15 giờ 15 phút, thẩm phán Phạm Đức Minh, chủ tọa phiên tòa sơ thẩm hình sự xét xử vụ án chia chác đất công ở Vạn Thơm đã tuyên án. 8 bị cáo nguyên là quan chức từ cấp Giám đốc Sở đến Bí thư thị ủy, Chủ tịch, Phó chủ tịch UBND thị xã, Chủ tịch phường Vạn Thơm, cán bộ quản lý đô thị… đã lĩnh tổng mức án hơn 30 năm tù. Đáng chú ý, trong phán quyết của Hội đồng xét xử có đoạn “Trong phiên tòa, các bị cáo, luật sư bào chữa đều đề nghị xem xét trách nhiệm của ông Vũ Trung Thành, nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh là người đã ký 2 quyết định giao đất sai mục đích, trong đó, tổng số 99 hộ được giao đất không đúng đối tượng…. Căn cứ vào phạm vi, quyền hạn của Hội đồng xét xử, Hội đồng xét xử ghi nhận toàn bộ ý kiến trên và sẽ có văn bản đề nghị cơ quan Cảnh sát điều tra tiếp tục xem xét, điều tra để tránh bỏ lọt tội phạm nhưng không khởi tố oan người không có tội…”.
Lúc tòa tuyên án, ông Phúc đã khóc, nhiều người dân bật khóc. Ông bảo: “Chú thương bà con, và thương cháu Hải quá. Hơn 3 năm đấu tranh để tìm kiếm sự thật, một nghìn ngày đối mặt với bao khó khăn và nguy hiểm, giờ thì an toàn rồi. Chú sẽ không làm được gì nếu như Thu Hải và tòa soạn báo không tiến hành điều tra và tiên phong đăng tải loạt bài phanh phui vụ án”.
Dũng cảm hay liều lĩnh? Lúc đó Thu Hải chẳng định nghĩa được động lực nào thúc đẩy cô tìm gặp ông Phúc. Không giống như hàng chục lá đơn nặc danh mà người dân gửi đến Văn phòng đại diện báo, cô phân vân và cũng hơi hoảng khi đọc lá đơn mà ông Đinh Đức Phúc đứng tên. Cũng là câu chuyện manh nha từ những lá đơn trước đó, đơn của ông Phúc tố cáo cả một tập thể tham nhũng mà ông đề đích danh từng người, từng chức vụ cụ thể. Kèm theo đơn là danh sách hàng trăm người được hưởng lợi, được cấp đất sai mục đích ở Vạn Thơm, nơi có thể nói là đắc địa nhất của khu Du lịch Đồng Sâm.
Vạn Thơm là mảnh đất đẹp ở thế vươn ra biển. Với hõm đất cong như vành trăng khuyết, đây là khu vực tập kết tàu bè neo đậu tránh bão, cũng là khu dịch vụ hậu cần nghề cá của thị xã. Tàu thuyền đánh bắt xa bờ, gần bờ quãng 1 giờ là rậm rịch cập bến, nhộn nhịp nhất từ 3 giờ đến 6 giờ sáng. Các tàu đánh bắt ngoài khơi mang hải sản về, rồi tiếp dầu, cấp đá để chuẩn bị cho hải trình tiếp theo. Rạng sáng, thương lái đã tỏa đi các chợ, bắt đầu nhịp điệu cần lao của một ngày mới. Bất ngờ là quyết định thu hồi khu Vạn Thơm, chuyển cảng cá về bến Hải Ngọc phía ngoài thị xã ban hành ngay sau tết Nguyên đán mà không có một lộ trình định trước. Toàn bộ khu chợ cá được thu hồi, Thị ủy họp ra nghị quyết về việc cải tạo hạ tầng, giao đất ở và đất tái định cư cho các hộ dân phải di dời giải tỏa trong dự án phát triển du lịch, trong đó đặt ra việc dành 25% quỹ đất để bố trí cho cán bộ lãnh đạo thị xã và 10% dành cho đối ngoại. Đầu tháng Ba, ông Đinh Đức Phúc gửi lá đơn đầu tiên đấu tranh về việc này. Câu trả lời cho ông và những người dân là theo Luật Đất đai đang có hiệu lực tại thời điểm đó, thẩm quyền giao đất thuộc về Ủy ban nhân dân cấp huyện, thị xã, lãnh đạo Đồng Sâm cũng đã báo cáo đề án và được chấp thuận cho triển khai.
Ông Phúc biết đến tên Thu Hải từ sau khi cô có loạt bài nổi tiếng trên báo Doanh nhân về nạn “cát tặc” trên sông Lưỡng. Theo chia sẻ trong phóng sự, Thu Hải cùng nhóm phóng viên điều tra đã thuê nguyên một chiếc thuyền chài để lần theo dấu vết “cát tặc”. Có đêm ngoài cửa sông khi phát hiện nghi vấn, thuyền nhỏ của các nhà báo đã bị tàu hút cát cố tình đâm va, suýt nữa thì lật chìm. Cũng may lúc ấy có ca nô của cảnh sát giao thông thủy kịp thời tiếp ứng. Lúc ấy các nhà báo đã đủ hình ảnh, chứng cứ và báo động kịp thời để ngăn chặn nhóm “cát tặc” vừa bơm cát ngược trở lại sông, vừa định đánh chìm tàu phi tang tang vật ngay khi bị phát hiện.
Khi nhận được đơn tố giác của ông Phúc gửi trực tiếp cho mình, Thu Hải đã báo cáo và được sự đồng ý của Ban Biên tập, cô cùng một đồng nghiệp nam có mặt ở điểm hẹn tại một nhà hàng nhỏ gần khu vực bãi biển Vạn Thơm. Vào vai những người thu mua cá, khi gặp ông Phúc, câu chuyện bắt đầu từ sự thăm dò rất tế nhị. Sau này, khi đã quen thân, cô mới biết ông Phúc nguyên là cán bộ phản gián trong ngành công an, đã từng có nhiều năm chiến đấu ở chiến trưởng miền Nam, bởi vậy ông rất thận trọng và bài bản. Ông nói với Thu Hải: “Việc này quả thực khó khăn, tôi đã đi nhiều nơi, nhiều cấp ở địa phương và Hà Nội mà cứ như là lấy trứng chọi đá vậy. Dự án triển khai rồi, liên quan đến nhiều người là lãnh đạo các cấp, bởi thế địa phương không muốn làm to chuyện. Tôi đã mất nhiều lắm, cả tiền bạc, sức khỏe lẫn tinh thần… Mấy chục triệu đồng là tiền tích lũy của gia đinh bỏ ra làm chi phí đi lại, ăn ở để đưa đơn kiến nghị từ Trung ương đến địa phương. Tiền ấy, giờ tôi có thể mua được một mảnh đất nhỏ. Nhà báo hỏi tôi được lợi gì từ việc này ư?. Tôi và bà con chỉ muốn sự công bằng mà thôi. Nhưng ở đây thấy bất công quá. Vợ tôi bị tai biến nhẹ, chân đi lại không tốt, mẹ tôi gần trăm tuổi cũng cần người chăm sóc chứ. Mỗi lần đi Hà Nội để mong sớm đưa sự việc ra ánh sáng, tôi đều phải nói dối vợ là đi lấy thuốc cho bà ấy…”.
Có nhiều cơ quan báo chí mà ông Phúc lại chọn gặp Thu Hải, điều ấy cho thấy cô vừa được tin tưởng, vừa được kỳ vọng, lại tạo ra không ít áp lực. Vẫn trong vai tìm hàng để xây dựng đầu mối thu gom hải sản, Thu Hải đã gặp nhiều người dân thị xã, nhiều đầu nậu tiêu thụ cá và nhanh chóng có được các thông tin hữu ích. Đặc biệt hơn, cô có trong tay danh sách phân phối đất gồm cả con em, họ hàng xa của một số cán bộ thị xã.
Bài viết đầu tiên của Hải là về “những đối tượng lạ” được đối ngoại cấp đất ở Vạn Thơm. Danh sách “cán bộ” được hưởng lợi như một quả bom nổ tung dư luận. Thu Hải mua hơn 100 tờ báo nhờ ông Phúc tặng bà con thị xã, tạo được hiệu ứng tâm lý và sự lan tỏa. Ngay sau đó, hàng chục cơ quan báo chí trung ương và địa phương đua nhau vào cuộc, sự việc dần được sáng tỏ.
Sau khi báo phát hành. Thu Hải nhận được nhiều tin nhắn nặc danh đe dọa tính mạng cô và cả sự an nguy của những người thân trong gia đình. Nhưng cô đã có những đồng minh vững chắc là các đồng nghiệp từ các cơ quan báo bạn. Đặc biệt hơn, trong mục hộp thư bạn đọc, tờ báo của Tỉnh cũng đề cập đến đơn thư khiếu nại về những khuất tất trong vệc phân đất tại dự án Vạn Thơm. Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành một văn bản khẩn cấp tạm dừng việc triển khai san lấp mặt bằng xây dựng hạ tầng tại Dự án Vạn Thơm. Hàng loạt cán bộ bị đình chỉ công tác để kiểm tra xác minh theo phản ánh từ các cơ quan báo chí.
Trong bài viết thứ hai của Thu Hải, việc trao đổi, mua đi bán lại giấy phân phối đất của Dự án Vạn Thơm lộ diện. Từ mức giá được đền bù đến con số giao dịch ngầm là khoảng cách hàng chục lần. Ông Phúc là người tích cực giúp Thu Hải và các nhà báo thu thập thông tin, tiếp xúc với người dân, lần tìm đường dây “cò” đất dự án… Ông bùi ngùi xúc động: “Lúc đó chú thực sự lo cho cháu. Chú già rồi, có mệnh hệ gì thì không sao, nhưng cháu còn trẻ, còn gia đình con cái, nhỡ đâu… Khi cơ quan cảnh sát điều tra của Bộ bắt đầu làm việc, chú hồi hộp nín thở. Đến lúc công bố quyết định điều tra, lúc ấy thì cảm xúc vỡ òa…”.
– Cháu nhớ chi hai tháng sau khi chú liên hệ với toà soạn, cơ quan công an đã công bố quyết định khởi tố bị can nguyên Bí thư Thị ủy Đồng Sâm, nguyên Chủ tịch, Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân thị xã. Trước đó, Trưởng Phòng quản lý đô thị của UBND thị xã đã bị khởi tố về hành vi lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ. Một tháng sau thì tiếp tục khởi tố nguyên Giám đốc Sở Tài nguyên – Môi trường tỉnh về hành vi thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng…
Hai mươi năm, vụ tham nhũng đất đai ở Vạn Thơm đã khép lại, nhưng những kí ức về vụ án còn vẹn nguyên trong tâm trí Thu Hải và ông Phúc.
– Cháu thấy không, nhiều người quan tâm đến vụ án thường tò mò rằng không biết hậu vụ Vạn Thơm, chú cháu mình sống thế nào? Sau phiên phúc thẩm lần hai, những người vi phạm pháp luật bị xử tù, dân Đồng Sâm rất phấn khởi và lấy lại niềm tin đối với Đảng, Nhà nước, đối với công cuộc chống tham nhũng.
– Vâng, thực ra ai cũng hiểu rằng, cuộc chiến chống tham nhũng này đâu phải của riêng chú cháu mình. Phía sau chú là những cán bộ, đảng viên kỳ cựu, là những anh thuyền chài, chị bán cá, là nhân dân thị xã. Còn sát cánh bên cháu là những bạn bè, đồng nghiệp, những “ngòi bút sắc” trong hành trình về phía sự thật.
Ông Phúc nói với Thu Hải một phát hiện quan trọng: “Sau khi mọi việc khép lại, chú mới tổng hợp và phát hiện ra một con số khổng lồ: Đã có gần 50 cơ quan báo, tạp chí với hơn 200 bài báo viết và đưa tin phiên tòa xét xử vụ án đất đai Vạn Thơm, điều ấy chứng tỏ sự lan tỏa của báo chí mạnh mẽ biết chừng nào. Chiều muộn, Thu Hải cùng ông Phúc ra bến cá. Sau khi thu hồi lại toàn bộ đất đai phân chia không đúng đối tượng, khu vực dịch vụ nghề cá của thi xã tiếp tục được duy trì và phát triển tại địa điểm cũ. Thoang thoảng trong gió mùi chượp phơi, dấu hiệu của mùa cá bội thu. Hải nhìn ông Phúc, khuôn mặt rắn rỏi của ông bừng sáng dưới nắng chiều. Phía biển, những con tàu nhỏ đánh cá gần bờ cùng bắt đầu về bến, tiếng còi âm vang trên sóng, dội vào bờ những tín hiệu vui.
Vũ Thúy Hồng
Hội Nhà văn Hải Phòng
ĐT: 0912267263.
